Een militaire reus ontwaakt

Ontwaakt er een militaire reus?

Europa wordt langzaam maar zeker een zelfstandige militaire macht. De plannen zijn zonder meer ambitieus te noemen. Europa wil in de toekomst overal ter wereld kunnen ingrijpen en voor stabiliteit en vrede zorgen. Als dat maar goed gaat.

De manier waarop Europa zich ontwikkelt tot een militaire macht is typerend voor meer ontwikkelingen in de EU: het gaat moeizaam, er worden voortdurend plannen gemaakt waarvan de helft niet doorgaat, en er is een constante strijd tussen het ‘Europese ideaal’ en nationale belangen.

Plannen voor een Europees leger zijn al zo oud als de Europese samenwerking zelf, maar pas na het einde van de Koude Oorlog werden de plannen concreter. Sinds de jaren tachtig ontwikkelt Europa zich snel tot een zelfstandige politieke macht. Wie een belangrijke politieke macht wil zijn, moet deze ook militair kunnen ondersteunen.

Het onvermogen van Europa deze rol te vervullen tijdens de Balkanoorlogen leidde tot het plan van een onafhankelijke ‘snelle interventiemacht’ van 60.000 mensen. Recentelijk wordt gesproken over meerdere interventiemachten of ‘battle groups’.

NAVO

Een complicerende factor wordt gevormd door de NAVO, het 26 leden tellende Atlantische bondgenootschap waarvan negentien leden ook lidstaat zijn van de EU. Ook de NAVO ontwikkelt een rapid reaction force, en put hierbij wat betreft materieel en menskracht uit dezelfde bron als de Europese interventiemacht: de nationale legers.

Veel lidstaten geven de voorkeur aan militaire organisatie via de NAVO; niet alleen uit praktische overwegingen maar ook uit trouw aan het machtigste NAVO lid, de Verenigde Staten. De VS zien graag dat Europa meer geld uitgeeft aan defensie, maar hebben liever niet dat de EU militair te onafhankelijk wordt. Via de NAVO blijft Europa gebonden aan de VS.

Tijdens de Irak-oorlog van 2003 kwam de relatie tussen de VS en de Europese Unie onder druk te staan. Frankrijk en Duitsland wilden het ingrijpen van de VS en Groot-Brittannië niet direct ondersteunen. Ze begonnen nota bene tijdens de oorlog weer plannen te ontwikkelen voor een zelfstandig Europees leger. Er zou zelfs een apart militair hoofdkwartier van de EU moeten komen in het Belgische Tervuren.

De Verenigde Staten reageerden furieus, maar de interne ruzie binnen het ‘Westers blok’ was van korte duur. Al snel vond Groot-Brittannië weer aansluiting bij de as Frankrijk-Duitsland, en onder druk van de Britten verdween het plan voor een apart Europees hoofdkwartier weer in de la. De drie machtigste landen in Europa kwamen eind 2003 overeen dat een Europese interventiemacht gebruik kan maken van het hoofdkwartier van de NAVO in het Belgische Mons.

Europa begint als militaire macht inmiddels haar eerste schreden te zetten. Op het ogenblik heeft de EU een kleine militaire aanwezigheid in Macedonië (operatie Proxima). Er is een ‘vredesoperatie’ geweest in Congo onder leiding van de Fransen (‘Artemis’) en mogelijk gaat de EU het SFOR commando van de NAVO aflossen in Bosnië, maar daar wordt nog over geruzied.

Toekomst

Wat opvalt als Europese politici praten over de militaire ontwikkeling van de Europese Unie, is dat dit altijd gebeurt in termen van stabiliseren, conflictbestrijding, vredesoperaties, pacificeren, humanitaire interventie, en dergelijke.

Het is dezelfde wollige taal die je tegenwoordig van alle wereldleiders hoort. Maar legers zijn geen filantropische instellingen. De Europese Unie ontwikkelt zich tot het omvangrijkste politiek-economische blok ter wereld. De enorme belangen die hieraan verbonden zijn moeten desnoods militair verdedigd kunnen worden.

Een document dat ons hier belangrijke dingen over leert is de nota Een veiliger Europa in een betere wereld, geschreven door Javier Solana, de Hoge Vertegenwoordiger voor het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid. Dit document, dat de militaire taken van de EU voor de middellange termijn schetst, werd door alle Europese lidstaten goedgekeurd tijdens de Eurotop in Thessaloniki in de zomer van 2003.

Vroeger gingen Europese defensieconcepten uit van het verdedigen van het eigen grondgebied en de mogelijkheid stabiliteit te creëren direct buiten de grenzen van Europa. Dit laatste is volgens Solana ook nu een doelstelling; instabiliteit aan de buitengrenzen kan de EU immers zelf ook bedreigen. Bovendien kan het vluchtelingenstromen richting de EU veroorzaken. Dit probeert men met alle macht te voorkomen.

Niet enkel de directe omgeving en het eigen grondgebied vereisen volgens Solana de militaire aandacht van Europa. Europa, aldus Solana, moet in staat zijn overal ter wereld op te kunnen treden, zelfs op meerdere plaatsen tegelijk. In de nieuwe wereldorde kunnen conflicthaarden namelijk overal ontstaan. Dit is het eerste opvallende punt uit de nota van Solana.

Solana’s nota heeft een dramatisch, hier en daar zelfs apocalyptisch karakter: ‘de toekomst boezemt meer vrees in dan ooit tevoren’. De dreigingen in de huidige wereld zijn volgens hem veel ernstiger dan ze ooit zijn geweest. De veiligheidssituatie tijdens de Koude Oorlog was natuurlijk niet optimaal, maar wel overzichtelijk. Tegenwoordig zijn de bedreigingen, zo verneemt de verontruste lezer, ongrijpbaar, overal aanwezig en dynamisch, en ze zullen erger worden als er niets aan gedaan wordt.

Nieuwe gevaren

In tegenstelling tot de situatie in de Koude Oorlog is er nu sprake van ‘asymmetrische bedreigingen’. Solana onderscheidt drie soorten: uiteraard terrorisme, dat overal kan opduiken; verspreiding van massavernietigingswapens (mogelijk richting terroristen) en criminelen (of wederom terroristen) die de macht overnemen in ‘mislukte staten’.

Deze dreigingen moeten, net als een infectie, eigenlijk al vóór hun ontstaan de kop ingedrukt worden: daarom pleit Solana voor de mogelijkheid om preventief op te treden. Dit concept van een preventieve oorlog, dat ook te vinden is in de strategie van het Pentagon, is het tweede opvallende punt dat Solana introduceert.

Bijzonder is verder het bijna aandoenlijke idealisme waarmee Solana de rol omschrijft die Europa in de wereld kan vervullen. Wie moet geen traantje wegpinken bij het lezen van een zin als “tezamen optredend kunnen de Europese Unie en de Verenigde Staten een ontzagwekkende kracht ten goede in de wereld worden”?

We herkennen hier het naïeve idealisme van de regering Bush. Die lijkt er ook vanuit te gaan dat met militair optreden vrede en democratie overal ter wereld in een handomdraai zijn te verwezenlijken. Wel moet deze rol, en dit is het derde belangwekkende punt uit Solana’s paper, gepaard gaan met stijgende defensie-uitgaven door de EU als geheel.

Wapenindustrie

Niet alleen moeten de Europese lidstaten meer geld uitgeven aan defensie, er moet ook serieus werk gemaakt worden van een zelfstandige Europese wapenindustrie. Hiertoe, en dit staat in de concept-grondwet voor Europa, moet er een Europees wapenagentschap komen.

Dit agentschap heeft als belangrijkste taak de uitrusting van nationale legers op elkaar af te stemmen en de ontwikkeling en productie van wapens binnen Europa. Doel is een concurrerende Europese markt te creëren voor wapenproductie, zodat men voor wapens niet meer afhankelijk is van de VS.

Al sinds halverwege de jaren negentig wordt de ontwikkeling van een zelfstandige Europese defensie-industrie actief door de EU ondersteund. Dit heeft inmiddels geleid tot een flinke machtsconcentratie in de Europese wapenindustrie: drie van de tien grootste wapenmultinationals zijn nu Europees, te weten BAE Systems, de Thales Groep en het in Amsterdam gevestigde EADS.

Europa zal nog lang een militaire dwerg blijven in vergelijking met de VS, maar de ontwikkeling van de EU tot een zelfstandige militaire macht voltrekt zich gestaag en de laatste jaren in versneld tempo. Het is de vraag of we hier blij mee moeten zijn. Veel Europese politici geloven misschien werkelijk dat een Europees leger de hele wereld veiliger en stabieler zal maken, maar wellicht leidt de vorming van een nieuwe militaire supermacht juist tot nieuwe instabiliteit. Bij de door Solana gevreesde ‘asymmetrische dreigingen’ moet bovendien op z’n minst niet worden uitgesloten dat deze deels voortkomen uit westers beleid.

Daarnaast is de vorming van een Europese defensiemacht een nieuwe stimulans voor de toch al schrikbarend grote wapenindustrie en de daaraan gekoppelde wapenuitgaven wereldwijd. Een leger heeft altijd de neiging te groeien, en de ontwikkeling ervan onttrekt zich doorgaans aan elementaire democratische processen. Bij de vorming van een Europees leger is dit niet anders.

David Vervoort

De nota Een veiliger Europa in een betere wereld van Javier Solana is te vinden op internet: http://ue.eu.int/pressdata/NL/reports/76269.pdf

Verschenen in Ravage, 21 mei 2004

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


%d bloggers liken dit: